TERROR I TYRKIA: – Når me vurderer korleis eit terrorangrep kunne skje midt i hjartet av Istanbul må ein ha heile prosessen i tankane, skriv Morten Myksvoll. Foto: Ozan Kose , Afp

Debatt

Maktkamp svekka Tyrkia før terroren

Då Istanbul vart råka av terror var det nok eit døme
på at den tyrkiske etterretninga ligg på etterskudd. Ein politisk maktkamp mellom regjeringa og ei islamistisk røyrsle er årsaka til at det står så dårleg til.

Dette er en kronikk. Kronikken gir uttrykk for skribentens holdning. Du kan sende inn kronikker og debattinnlegg til VG her.

Artikkelen er over fire år gammel

MORTEN MYKSVOLL, redaktør i tyrkiskpolitikk.no

I 2002 vant det nystarta partiet AKP reint fleirtal i nasjonalforsamlinga. Partiet hadde sitt utspring i eit parti som vart forbudt på grunn av sine islamistiske røtter. Motstanden mot AKP var òg stor, noko me tydeligst såg då militæret forsøkte å kuppe presidentvalet i 2007. Partileiaren deira Tayyip Erdoğan, som no er president, hadde blitt idømt eit forbod mot å drive med politikk, på grunn av at han hadde lest eit islamsk dikt i offentlegheita. Partiet trengte allierte.

Morten Myksvoll. Foto: ,

Den tyrkiske imamen Fethullah Gülen reiste i 1999 til USA, og har sidan vore i eksil der. Han driv Hizmet, ei religiøs røyrsle som blant anna driv skular i nesten heile verda, med omlag to millionar elevar og studentar, og har fleire millionar følgjarar.

Erdoğan var forståeleg nok redd for at dei gamle makthavarane, og deira allierte i militæret, skulle fråta hans parti valsigeren og kuppe makta. Som eit nystarta parti, som splitta ut frå ei anna røyrsle, hadde ikkje AKP nok folk til å bemanne viktige posisjonar sjølv. Mange av Gülen sine lojale følgjarar vart difor tilsett i statsapparatet etter valsigeren i 2002, og då spesielt i politiet, rettsvesenet og i etterretninga. Dette skulle sikre den nye regjeringa mot kupp frå den den gamle republikanske eliten.

Samarbeidet bar frukter. Etter det mislykka kuppforsøket i 2007 var regjeringa sterk nok til å gå til aksjon mot militæret. Deira overstyring av det parlamentariske demokratiet skulle ta slutt. Gjennom fleire rettsrundar endte mange generalar og topp-militære i fengsel, og resten av militæret underordna seg regjeringa. Faren for kupp var over.

Konflikta mellom militæret og AKP-regjeringa blir av mange sett på som ein kamp mellom dei sekulære og dei islamistiske kreftene i Tyrkia. Det er i beste fall ei forenkling, sjølv om kuppforsøket i 2007 peikar i den retning. Militæret vart satt til å vokte dei sekulære prinsippa som Kemal Atatürk grunnla republikken på i 1923, men under kuppstyret i 1980 skreiv militæret ei ny grunnlov som opna for ein ny statsideologi – den tyrkisk-islamske syntesa. Denne opna døra på gløtt for islamistiske krefter, som ei motvekt mot det einaste dei tyrkiske nasjonalistane frykta meir enn islamisme – kurdarar.

Kva har så alt dette med terroren i Istanbul å gjere? Jo, då regjeringa vant over militæret, så overtok dei òg maktmidla deira. Frå 2010 begynte til å skjære seg mellom Erdoğan og Gülen. Først var det forholdet til Israel, der Gülen var mindre konfliktorientert. Han kritiserte med anna Tyrkia si involvering i forsøket på å bryte Gaza-blokkaden. Då Syria-krigen kom var Gülen òg kritisk til at regjeringa valgte side og begynte å involvere seg i kampen mot Assad-regimet. I 2013 kritiserte Gülen regjeringa sin reaksjon mot demonstrantane i Gezi-parken, men konflikta toppa seg i desember 2013, då fleire statsrådar vart avslørt i ei gigantisk korrupsjonsskandale. Skandala inkluderte òg sonen til Erdoğan.

Regjeringa responderte på den måten me etter kvart har begynt å gjenkjenne som normalen til Erdoğan – med konspirasjonsteoriar.

Han meinte at heile korrupsjonssaka var fabrikkert av ein parallellstat, som søkte å overta makta i landet. Den USA-baserte Gülen vart peikt ut som leiaren av kuppet. Etter å ha underlagt seg militæret var ikkje trusselen for kupp tilstades, og då kunne regjeringa kvitte seg med det som hadde blitt ein unødvendig – og brysom – allianse med Hizmet.

Mange av dei tusenvis av ansatte som regjeringa kvitta seg med i perioden etter korrupsjonsskandala jobba i politiet, i rettsvesenet og i etterretninga. Det var tross alt der det hadde vore behov for Gülen-lojale tidlegare.

Når me vurderer korleis eit terrorangrep kunne skje midt i hjartet av Istanbul må ein ha heile denne prosessen i tankane. Det er ikkje heile forklaringa, sidan terror berre treng ein feil i forsvarssystema for å lukkast. Svekkinga av etterretninga i Tyrkia har gjort at sjansen for feil har gått opp.

Mer om

Kommersielt samarbeid: Rabattkoder