Torjer A. Olsen, førsteamanuensis i urfolksstudiar, Senter for samiske studiar ved Universitetet i Tromsø Foto: UiT.

Debatt

Samane er blitt «dei andre»

Samane er blitt «dei andre» i ein norsk samanheng. Skulen har gjort sitt for at det er blitt slik. No skal skulen gjere sitt for at samane ikkje lenger er dei andre.

Dette er en kronikk. Kronikken gir uttrykk for skribentens holdning. Du kan sende inn kronikker og debattinnlegg til VG her.

Artikkelen er over to år gammel

TORJER A. OLSEN, førsteamanuensis i urfolksstudiar, Senter for samiske studiar ved Universitetet i Tromsø

Alle elevar i den norske skulen skal lære om demokrati og urfolk. Utdanningsdirektoratet har starta med å utvikle ein ny læreplan for skulen i Noreg. Læreplanen handlar om heile skulen, og om Sápmi, om rettane til samiske elevar, og om kva alle elevane i den norske skulen skal lære om Sápmi. Kva Sápmi er det snakk om?

Eg skriv «Sápmi». Det er det nordsamiske namnet for landet til samane. Sápmi strekker seg over grensene til fire land: Russland, Finland, Sverige og Noreg. I Noreg reknar vi Sápmi for å inkludere meir eller mindre heile Nord-Noreg, store delar av Trøndelag, spesielt innlandet, og dei nordlegaste delane av Oppland og Hedmark.

les også

Erlend Elias gruer seg til «Farmen kjendis»-premieren: Følte seg utenfor

Samane reknar seg sjølve for å vere eit urfolk. Den norske staten er i dag samd, noko han har skrive ned i ymse lover og offentlege tekstar. Til dømes seier forordet til den nye overordna delen av læreplanen at «Samene i Norge har ifølge ILO-konvensjonen status som urfolk. Grunnloven fastsetter at staten skal legge forholdene til rette for at samene kan sikre og utvikle sitt språk, sin kultur og sitt samfunnsliv».

Å vere urfolk gjer ikkje at du må ha komme først til eit område. Dette skil seg noko frå ei meir folkeleg tyding. I internasjonale samanhengar er det no semje om at det å vere urfolk handlar om å ha ein identitet som eitt folk, om å ha språklege og kulturelle kjenneteikn som skil dei frå fleirtalssamfunnet, og om å ha høyrt til i området sidan før kolonisering eller erobring skapa dei noverande statsgrensene.

Over to hundreår med kolonisering, i form av misjon og assimileringspolitikk, gjorde noko med samfunna i Sápmi. Kor mange samar som blei norske i løpet av denne lange perioden, er vanskeleg å vite.

les også

Per Fugelli med åpent brev til statsministeren: Hvorfor ble Amundsen justisminister?

Fornorskingspolitikken gjorde meir eller mindre det han skulle. I løpet av nesten 100 år endra dei samiske samfunna seg kraftig. Lover og reglar hindra samiske barn i å snakke samisk på skulen – i alle fall i mange bygder.

Identitet er ikkje ein enkel storleik. Om han kunne endre seg ein gong, kan han vel endre seg igjen? I dei same bygdene der fornorskinga hadde tura fram i presteskrud og lærarfrakk, skulle den samiske identiteten vise seg ikkje å vere daud. Nokre tiår etter slutten av fornorskingspolitikken starta ei ny samisk rørsle. Samiske ord, klede og slekter blei gravne fram. Frå innlandet og bygdene med ein kontinuerleg samisk identitet kom oppmuntring og støtte.

Ei viktig, men ofte oversett side ved at samane er urfolket i Noreg, er at det har med heile landet å gjere. Noreg er på landområdet til to folk. På grunn av kolonisering og assimilering er det eine folket pressa ut i marginane og randsonene. Eg meiner ikkje geografisk. Noreg har pressa samane ut i dei sosiale, politiske og kulturelle marginane og randsonene.

les også

Sámi álbmotbeaivi – dehálaš
beaivi Norggas

Skulen har inga stolt historie i tilhøvet til samane. Og om du har gått gjennom den norske skulen, same kor skulen din var, er sjansen stor for at du ikkje har fått særlege kunnskapar om samisk historie og samfunnsliv.

Både læreplanar og lærebøker sine framstillingar av samiske tilhøve kan sjåast som uttrykk for det eg kallar for andregjering, som inneber å framstille ei gruppe menneske som grunnleggande annleis enn andre menneske. I representasjonar av urfolk og minoritetar er det alltid eit potensial for andregjering. Det er berre å sjå på filmar som «Dansar med ulvar» og «Avatar», der urfolket er flott og sympatisk, men akk, så annleis, primitivt og eksotisk. Vel du i staden å sjå Sameblod, får du eit anna bilete.

Den nye overordna delen av læreplanen frå 2017 markerer eit skilje. Han skildrar korleis kulturelt mangfald ikkje berre er eit mål for skulen, men òg eit kjenneteikn på eit godt samfunn i seg sjølv. Den tydelege andregjeringa er borte. Tilbake står eit meir aktivt språk: «Alle deltakere i skolefellesskapet må utvikle bevissthet om både minoritets- og majoritetsperspektiver og skape rom for samarbeid, dialog og meningsbrytning.»

Det stoppar ikkje der. Skulen skal gje elevane danning i form av forståing av demokrati og medborgarskap. Her er det snakk om meir enn kunnskapar: «Et demokratisk samfunn verner også om urfolk og minoriteter. Urfolksperspektivet er en del av elevenes demokratiopplæring.»

At urfolksperspektivet er ein del av skulen si opplæring i demokrati, er noko heilt nytt. Det peikar mot at Noreg endeleg tar på alvor kva det vil seie at landet høyrer til to folk. Medborgarskap og demokrati skal vere grunnleggande tema for alle i skulen. Alle elevar i den norske skulen skal ha/få/lære/utvikle ei evne til å sjå på og skjønne eit samfunn ut frå urfolket sin ståstad.

les også

Høyesterett avgjør strid om rein

Korleis skulen og lærarane skal gjere det i praksis, er ikkje enkelt å seie. For å komme til eit nytt perspektiv treng du kunnskapar. Situasjonen no tyder på at skulen og lærarane jamt over ikkje har den kunnskapen dei treng om samane og urfolk. Men ambisjonen frå øvste hald gjer at skulen og lærarane må gå i bresjen for å auke kunnskapen. Ambisjonen gjev vidare sterke føringar for arbeidet til dei som utdannar lærarar. Det gjeld altså ein heil sektor.

Eit urfolksperspektiv er ein strålande idé. Samstundes er det viktig å seie at det ikkje finst eit urfolksperspektiv. Det vil seie: Det finst ikkje eitt urfolksperspektiv.

Berre halvparten av samane snakkar samisk. Mindre enn ti prosent driv med rein. Enda færre driv fiske. Samane er urbane og rurale, rike og fattige, menn og kvinner, unge og gamle. De skjønner kor eg vil. Såleis må eit urfolksperspektiv bere i seg mangfaldet.

Men samane er eit urfolk. Demokratiforståinga med urfolksperspektiv må bere i seg den kjipe historia til Noreg og den norske skulen. Ho må bere i seg kolonisering og fornorsking. Vi – alle vi i Noreg/Sápmi – må lære å sjå frå ei kolonisert side av historia. Vidare må ho bere i seg slitet med å løfte samisk språk og identitet gjennom nye generasjonar. Og ho må bere i seg gleda og stoltheita over eit mangfaldig folk som går inn i framtida med god von.

(Ein lengre versjon av denne teksten står på trykk i siste utgåve av tidsskriftet Syn og Segn.)

Mer om

  1. Samer
  2. Urfolk
  3. Norge

Flere artikler

  1. Kvifor leikar dei ikkje?

  2. Éin time dagleg fysisk aktivitet i skulen er mogleg å få til

  3. Nynorsk er norsk, og det lever i beste velgåande

  4. Fridom til å vere den ein er

  5. Vi har berre ein planet for alle – så no er det alle for ein

Fra andre aviser

  1. Læreboka må resirkulerast frå papp og papir til nye måtar å tenke på

    Aftenposten
  2. Lille Marius anno 2020

    Fædrelandsvennen
  3. Debatt: - No er tida inne for å rette opp uretten samane vart utsette for

    Bergens Tidende
  4. «Dei som ikkje forstår læreplanar, er dømt til å gjenta den same dumme kritikken.»

    Bergens Tidende
  5. Svar til frustrerte lærarar

    Fædrelandsvennen
  6. Debatt: – Nye læreplanar styrkar nynorsken

    Bergens Tidende

VG Rabattkoder

Et kommersielt samarbeid med kickback.no